palette
سیره عملی عالمان شیعی در تعامل با مردم مطالعه موردی: شیخ بهایی
جهانبخش ثواقب, فریده مروتی

چکیده

یکی از کارکرد­های عالمان شیعی در جامعه، که از آموزه­های دینی الهام می­گرفت، رسیدگی به نیازهای مردمان بوده­است. از جمله این علما، که به ایجاد سازمانهای عام­المنفعه و رسیدگی به حوایج مسکینان، نیازمندان و یتیمان و التیام­بخشی آلام آنان اهتمام داشته شیخ بهایی (953-1030/1031) بوده است. در این مقاله، نویسندگان کوشیده­اند تا فارغ از شخصیت علمی، دینی و حکومتی شیخ، سلوك اجتماعی و سیره وی را در رفتار با مردمان و مواجهه با مشکلاتشان بررسی کنند. از جمله یافته‌های این پژوهش این است که شیخ بهایی اقدامات مؤثری در جهت بهسازی زندگی و تأمین رفاه و آسایش توده مردم و رفع مشکلات آنان به­کار بست و حضور او در دربار و همكاری­اش با شاهان صفوی نه تنها از دامنه تعامل او با مردم نكاست، بلكه موجب آن شد تا وی پناهگاه مردمان در برابر اجحافات پادشاه و كارگزاران باشد.

واژگان کلیدی
خدمات اجتماعی در ایران سده دهم و یازدهم، شیخ بهایی، طبقه عامه، عالمان شیعی عصر صفوی، مؤسسات تمدنی قدیم.

منابع و مآخذ مقاله

افندی اصفهانی، میرزا عبدالله، ریاض‌العلماء و حیاض‌الفضلاء، ترجمه محمدباقر ساعدی، مشهد، آستان قدس رضوی، 1366ش.

امین، محسن، اعیان الشیعه، بیروت، چاپ حسن امین، 1403.

امینی، عبدالحسین، الغدیر، ترجمه جلیل تجلیل، تهران، بنیاد بعثت، 1389ش.

اولئاریوس، آدام، سفرنامه آدام اولئاریوس، ترجمه حسین کردبچه، تهران، کتاب برای همه، 1369ش.

آقاجری، هاشم، مقدمه‌ای بر مناسبات دین و دولت در ایران عصر صفوی، تهران، طرح نو، 1389ش.

بازرگان، مهدی، «انتظارات مردم از مراجع»، در: بحثی در باره مرجعیت و روحانیت، جمعی از نویسندگان، تهران، انتشار، بی‌تا.

بنانی، امین، «ساختار اجتماعی- اقتصادی دوره صفوی»، صفویان، جمعی از نویسندگان، ترجمه یعقوب آژند، تهران، مولی، 1380ش.

بهایی(شیخ)، كلیات اشعار و آثار فارسی همراه با كشكول شیخ بهایی، تصحیح سعید نفیسی، به‌كوشش كاظم عابدینی مطلق، قم، توسعه قلم، 1392ش.

تاورنیه، ژان باتیست، سفرنامه تاورنیه، ترجمه ابوتراب نوری، تهران،كتابخانه سنایی و كتابفروشی تأیید اصفهان، 1369ش.

ثواقب، جهانبخش، «فرایند تحول مكتب اخباری و اصولی (با تأكید بر واكنش شیخ بهایی)»، پژوهش‌نامه تاریخ اسلام، سال سوم، شماره نهم، بهار1392.

جعفریان، رسول، دین و سیاست در دوره صفوی، قم، انصاریان، 1370ش.

جواهرکلام، علی، زنده‌رود یا جغرافیای تاریخی اصفهان و جلفا، تهران، ابن سینا، 1348ش.

جهانبخش، جویا، مقدمه بر: اعتقادات شیخ بهایی (متن عربی رساله الاعتقادات شیخ بهاءالدین محمد عاملی به همراه سه ترجمه و شرح فارسی آن)، تهران، اساطیر، 1378ش.

حر عاملی، محمدبن حسن، امل الآمل، چاپ احمد حسینی، نجف، الآداب، 1385.

حسینی عاملی، محمدشفیع، محافل المؤمنین فی ذیل مجالس المؤمنین، تصحیح ابراهیم عرب‌پور و منصور جغتایی، مشهد، آستان قدس رضوی، 1383ش.

خواندمیر، غیاث‌الدین‌، حبیب‌السیر فی اخبار افراد بشر، تصحیح محمد دبیرسیاقی، تهران، كتابفروشی خیام، 1353ش.

خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات، ترجمه محمدباقر ساعدی خراسانی، تهران، كتابفروشی اسلامیه، 1356ش.

زادهوش، محمدرضا، «مؤلفات و مصنفات شیخ بهایی»، شناخت‌نامه شیخ بهاءالدین عاملی، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1387ش.

زنوزی، حسن حسینی، ریاض‌الجنه، تصحیح علی رفیعی، قم، كتابخانه آیت‌الله‌العظمی مرعشی نجفی، 1378ش.

سانسون، سفرنامه سانسون، ترجمه تقی تفضلی، تهران، ابن سینا، 1378ش.

سحابی، عزت‌الله، مقدمه‌ای بر تاریخ جنبش ملی ایران، تهران، انتشار، 1364ش.

سیستانی، ملك شاه‌حسین، تذكره خیرالبیان، در: مقالات عارف، به‌كوشش عارف نوشاهی، دفتر دوم، تهران، بنیاد موقوفات محمود افشار، 1386ش.

سیوری، راجر، ایران عصر صفوی، ترجمه كامبیز عزیزی، تهران، مركز، 1372ش.

شاردن، جان، سفرنامه شاردن، ترجمه اقبال یغمایی، تهران، توس، 1374ش.

شناخت‌نامه شیخ بهاءالدین عاملی (مجموعه مقالات و گفتارهای فارسی)، به‌اهتمام علی‌اكبر زمانی‌نژاد، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1387ش.

صحفی، محمد، مجموعه‌ای از آثار و اشعار شیخ بهایی، قم، ارم، 1374ش.

عاملی، بهاءالدین محمد معروف به شیخ بهایی، جامع عباسی، تهران، فراهانی- عابدی، بی‌تا.

عاملی، بهاءالدین محمد، اعتقادات شیخ بهایی (متن عربی رساله الاعتقادات شیخ بهاءالدین محمد عاملی به همراه سه ترجمه و شرح فارسی آن)، به‌کوشش و پژوهش جویا جهانبخش، تهران، اساطیر، 1378ش.

عاملی، محمّدبن ‌حسین، الاربعون حدیثاً، تحقیق ابوجعفر کعبی، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، 1420.

فلسفی، نصرالله، زندگانی شاه عباس اول، تهران، علمی، 1369ش.

قصری، محمد، سیمایی از شیخ بهایی در آیینه آثار، مشهد، آستان قدس رضوی، 1374ش.

قمی، شیخ عباس، الفواید الرضویه فی احوال علماء المذهب الجعفریه، سرگذشت عالمان شیعه، تحقیق ناصر باقری بیدهندی، قم، بوستان کتاب، 1387ش.

قمی، قاضی احمد، خلاصه‌التواریخ، تصحیح احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، 1383ش.

کشمیری، محمدعلی آزاد، نجوم السماء فی تراجم العلماء، تصحیح میرهاشم محدث، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، 1387ش.

كتابی، محمدباقر، رجال اصفهان در علم و عرفان و ادب و هنر، اصفهان، گلها، 1375ش.

كدی، نیکی آر.، ریشه‌های انقلاب ایران، ترجمه عبدالرحیم گواهی، تهران، قلم، 1369ش.

كمپفر، انگلبرت، سفرنامه كمپفر، ترجمه كیكاووس جهانداری، تهران، خوارزمی، 1363ش.

الگار، حامد، دین و دولت در ایران: نقش علما در دوره قاجار، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران، توس، 1369ش.

مجلسی، محمدباقر، روضة‌المتقین فی شرح من لایحضره الفقیه، قم، المطبعه العلمیه، 1413.

محبی، محمدامین، خلاصه الاثر فی اعیان القرن الحادی عشر، مصر، مطبعه الوهبیه، 1868.

مدرس تبریزی، محمدعلی، ریحانة‌الادب، تهران، خیام، 1374ش.

مدنی، علی‌خان‌، سلافة العصر فی محاسن الشعراء بکل مصر، مصر، 1324.

مدیر شانه‌چی، كاظم، «شیخ بهایی»، شناخت‌نامه شیخ بهاءالدین عاملی، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی،1387ش.

مطهری، مرتضی، آشنایی با علوم اسلامی: ج3، اصول فقه، قم، صدرا، 1358ش.

معصومی، جواد، كلیات دیوان شیخ بهایی، قم، طوبی محبت، 1387ش.

ملازاده، محمدهانی، «بهاءالدین عاملی»، دانشنامه جهان اسلام، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، تهران، بنیاد دایره‌المعارف اسلامی، 1377ش.

ملكم، سر جان، تاریخ ایران، ترجمه میرزا اسماعیل حیرت، تهران، سنایی، 1383ش.

منجم، ملاجلال‌الدین، تاریخ عباسی یا روزنامه ملاجلال، به‌کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، 1366ش.

منشی، اسکندربیگ، تاریخ عالم‌آرای عباسی، تصحیح محمداسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب، 1377ش.

میرزا سمیعا، تذکره‌الملوک (با تعلیقات مینورسکی)، به‌کوشش محمد دبیرسیاقی، ترجمه مسعود رجب‌نیا، تهران، امیرکبیر، 1368ش.

میرزا رفیعا، محمدرفیع‌، دستورالملوك، به‌كوشش محمداسماعیل مارچینكوفسكی، ترجمه علی كردآبادی، تهران، مركز اسناد و تاریخ دیپلماسی، 1385ش.

نبئی، ابوالفضل، «مقام شیخ بهاءالدین العاملی در دانش سمائی»، شناخت‌نامه شیخ بهاءالدین عاملی، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1387ش.

نعمه، عبدالله، «البهایی فی فلاسفة الشیعه»، الشیخ بهاءالدین محمد العاملی (مجموعه رسائل و بحوث فی سیره الشیخ البهایی)، مجموعه من المحققین، قم، مركز العلوم والثقافة الاسلامیه،1387ش.

نفیسی، سعید، مقدمه بر: كلیات اشعار و آثار فارسی همراه با كشكول شیخ بهایی، به-كوشش كاظم عابدینی مطلق، قم، توسعه قلم، 1392ش.

واله اصفهانی، محمدیوسف، ایران در زمان شاه صفی و شاه عباس دوم، تصحیح محمدرضا نصیری، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1380ش.

__________، خلدبرین، به‌كوشش میرهاشم محدث، تهران، بنیاد موقوفات دكتر محمود افشار، 1372ش.

هنرفر، لطف‌الله، اصفهان، تهران، کتاب جوان، 1346ش.

__________ ، گنجینه آثار تاریخی اصفهان، اصفهان، ثقفی، 1343ش.


ارجاعات
  • در حال حاضر ارجاعی نیست.